Κριτικές

Στάθης Ν. Καλύβας - Νατάσα Τριανταφύλλη, Big Bang 1970–1973: Η άνθηση του πολιτισμού στα χρόνια της δικτατορίας, Μεταίχμιο, Αθήνα 2025, 716 σελ.

Αντέχουμε να δούμε τη σχέση μας με τη δικτατορία χωρίς τις απλουστεύσεις της πιο πρόσφατης μεταπολιτευτικής μυθολογίας; Μπορούμε να παραδεχθούμε ότι η εικόνα για την κουλτούρα μας χτίστηκε εν μέρει πάνω σε έναν μύθο απόλυτης ρήξης, που μας βόλεψε πολιτικά και ηθικά, αλλά μας στέρησε αναλυτική διαύγεια και, ουσιαστικά, υπέταξε τη σκέψη μας και τις πεποιθήσεις μας σε μια αντιστασιακή τελεολογία, της οποίας «ο λαός» είναι το βασικό υποκείμενο; Το βιβλίο των Καλύβα-Τριανταφύλλη, για την άνθηση του πολιτισμού μέσα στη χούντα, μιλάει για το χτες αλλά, κυρίως για το σήμερα.

Αλέξης Τσίπρας, Ιθάκη, Gutenberg, Αθήνα 2025, 762 σελ.

Βασικό στοιχείο της στρατηγικής του Αλέξη Τσίπρα, όπως φαίνεται από τις θέσεις που εκθέτει στο βιβλίο του, ήταν η πεποίθηση ότι η ΕΕ θα υποχωρούσε μπροστά στην ελληνική αντίσταση για να αποφύγει τη μετάδοση της κρίσης σε άλλες χώρες και την ενδεχόμενη διάλυση της Ευρωζώνης. Όμως η Ευρωζώνη θωρακιζόταν, ενώ η οικονομική κατάσταση της χώρας χειροτέρευε και, μαζί της, η διαπραγματευτική θέση της. Με τις επιλογές του και με τη σημερινή ερμηνεία των γεγονότων του 2015, ο πρώην πρωθυπουργός δείχνει την αμηχανία της ελληνικής Αριστεράς απέναντι στην ευρωπαϊκή ενοποίηση ενώ και ο ίδιος έδειχνε αδυναμία κατανόησης των ολοένα και δυσμενέστερων συσχετισμών δύναμης μέχρι το δημοψήφισμα. Η Ιθάκη του Τσίπρα ήταν φαντασιακή: το ταξίδι του, στην πραγματικότητα, τελείωσε το 2019, μακριά από την Ιθάκη.

Ξενοφών Α. Μπρουντζάκης, Δέκα ομόφυλα ζευγάρια από τον κόσμο των μύθων, Οξύ, Αθήνα 2025, 128 σελ. 

Η προσπάθειά μας επικεντρώνεται σε μιαν αμιγώς ιστορική θεώρηση δίχως ιδεολογικές, κοινωνικές και πολιτισμικές προκαταλήψεις, γράφει στην εισαγωγή ο Ξενοφών Μπρουντζάκης. Αυτή η άποψη διευκρινίζεται περαιτέρω, υπάρχει και στο οπισθόφυλλο του βιβλίου: 

Η σύγχρονη ανάγνωση αυτών των ιστοριών δεν γίνεται για να τις «εκμοντερνίσουμε» ή να τις στρατεύσουμε σε κάποια ιδεολογία. Γίνεται γιατί οι μύθοι δεν πεθαίνουν. Συνεχίζουν να λειτουργούν ως ψυχικά αποθέματα, ως λογικά παραδείγματα, ως αισθητικές καταγραφές. Και πάντοτε αποκαλύπτουν κάτι για την εποχή που τους διαβάζει.

Richard Calis, The Discovery of Ottoman Greece. Knowledge, Encounter, and Belief in the Mediterranean World of Martin Crusius, Harvard historical studies 195, Harvard University Press, Κέιμπριτζ Μασσαχουσέτης 2025, 320 σελ.

«Εδώ κείμαι εγώ ο Μάρτιν Κρούσιους που δίδαξα ελληνικά στην Τυβίγγη και πίστεψα μόνο σε σένα, Χριστέ!» Η επιγραφή που κοσμεί τον τάφο του ονομαστού αλλά ακόμα μη αρκούντως γνωστού παρ’ ημίν γερμανού λογίου του 16ου αιώνα υποβλητικά παραπέμπει στα όσα έταξε να υπηρετήσει ο ίδιος στη ζωή του: τα ελληνικά γράμματα και την πίστη στον Χριστό κατά τα διδάγματα του συμπατριώτη και κατά λίγες δεκαετίες παλαιοτέρου Μαρτίνου Λουθήρου.

Jean Lacouture, Ιησουίτες. Οι κατακτητές (1540-1773), μετάφραση από τα γαλλικά: Στέφανος Καβαλλιεράκης, θεώρηση μετάφρασης: π. Θεόδωρος Κοντίδης, π. Σεβαστιανός Φρέρης, Πόλις, Αθήνα 2022, 720 σελ.

Ο γάλλος δημοσιογράφος και βιογράφος Ζαν Λακουτύρ (Jean Lacouture), γνωστός για τα πολιτικά πορτρέτα του 20ού αιώνα, αφιέρωσε αυτή τη φορά το έργο του σε μια λιγότερο προσωποκεντρική, αλλά θεσμικά και πνευματικά συγκλονιστική ιστορία: αυτή του Τάγματος των Ιησουιτών. Μέσα από μια συλλογική βιογραφία των σημαντικότερων μορφών του Τάγματος, ο Λακουτύρ συνθέτει ένα πυκνό αφήγημα όπου πίστη, εξουσία, μαρτυρία και πνευματική αναζήτηση διαπλέκονται με τις διακυμάνσεις της ιστορίας των νεότερων χρόνων.

Βασίλης Κ. Λάζαρης, Η Αχαΐα στην Κατοχή, 1941-1944, Διαπολιτισμός, Αθήνα 2014, 426 σελ.

Το Ολοκαύτωμα των Καλαβρύτων ήταν αντίποινα για την εκτέλεση των γερμανών αιχμαλώτων ή προσχεδιασμένο έγκλημα; Το ερώτημα αυτό υποβάλλει ένα βιβλίο του Βασίλη Κ. Λάζαρη που ασχολείται με το θέμα, αποδομητικά. Γιατί ο συγγραφέας έχει αδικο και πώς τεκμηριώνεται ότι, τελικά, οι Γερμανοί προέβησαν στο αποτρόπαιο έγκλημα των Καλαβρύτων ως απάντηση για τη θανάτωση από τους αντάρτες του ΕΛΑΣ περίπου 80 γερμανών αιχμαλώτων που κρατούσαν μετά τη νικηφόρα γι' αυτούς μάχη της Κερπινής. [TBJ]

Τα ξημερώματα της 14ης Ιανουαρίου 2026 πέθανε ο Γιώργος Βασιλείου, ο πρώην Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας (1988-1993). Κατά τη θητεία του, πίστεψε και προσπάθησε να βρεθεί δίκαιη λύση στο Κυπριακό. Ως πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας έκανε την αίτηση για ένταξη της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ, αργότερα, επί προεδρίας Γλαύκου Κληρίδη, ανέλαβε επικεφαλής της Διαπραγματευτικής Αντιπροσωπείας για την ένταξη. Ήταν υπεύθυνος για το έργο της εναρμόνισης και της εφαρμογής του κοινοτικού κεκτημένου, μια προσπάθεια που στέφθηκε με απόλυτη επιτυχία. Το Books’ Journal αποχαιρετά με σεβασμό τον Γιώργο Βασιλείου δημοσιεύοντας την κριτική στον πρώτο τόμο της αυτοβιογραφίας του, από τον συνεργάτη μας Χρυσόστομο Περικλέους (τχ. 34, Αύγουστος 2013). 

Constantin VII Porphyrogénète, Le Livre des Cérémonies, Sous la direction de Gilbert Dagron (†) et Bernard Flusin. Tome I, Introduction générale, Livre I, Chapitres 1-46, Édition, traduction et notes par Bernard Flusin, avec la collaboration de Michel Stavrou, Paris 2020, σελ. VIII+192*+355 [Corpus Fontium Historiae Byzantinae LII/1]· Tome II, Livre I, Chapitres 47-92 et 105-106, Édition par Bernard Flusin, Traduction et notes par Gilbert Dagron (†), Livre I, Chapitres 93-104, Édition, traduction et notes par Denis Feissel, avec la collaboration de Michel Stavrou, Paris 2020, σελ. 471 [Corpus Fontium Historiae Byzantinae LII/2]· Tome III, Livre II, Édition, traduction et notes par Gilbert Dagron (†), à l’exception des chapitres II, 42, 44-45 et 51 édités, traduits et annotés par Denis Feissel, Bernard Flusin, Constantin Zuckerman, avec la collaboration de Michel Stavrou, Paris 2020, σελ. 438 [Corpus Fontium Historiae Byzantinae LII/3]· Tome IV, 1^re section, Commentaire du Livre I par Gilbert Dagron (†), Denis Feissel, Bernard Flusin, avec la collaboration de Michel Stavrou, Paris 2020, σελ. 1-636 [Corpus Fontium Historiae Byzantinae LII/4.1]· Tome IV, 2^e section, Commentaire du Livre II par Gilbert Dagron (†), avec des contributions de René Bondoux, Denis Feissel, Bernard Flusin, Jean-Pierre Grélois, Constantin Zuckerman, et la collaboration de Michel Stavrou, Paris 2020, σελ. 637-958 [Corpus Fontium Historiae Byzantinae LII/4.2]· Tome V, Glossaire par Gilbert Dagron (†), revu par Michel Stavrou, Index par Michel Stavrou, Notes sur la langue par Bernard Flusin, Paris 2020, σελ. 475 [Corpus Fontium Historiae Byzantinae LII/5].

Το έργο «Περὶ βασιλείου τάξεως» (945-959) που αποδίδεται στον βυζαντινό αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Ζ΄ τον Πορφυρογέννητο , εξεδόθη πρόσφατα κριτικά, με εκτενή σχολιασμό, από ομάδα πλειάδας Γάλλων βυζαντινολόγων. Το έργο τους συνιστά συμβολή μοναδική σε ποιότητα και όγκο, γι’ αυτό και αποτελεί σταθμό στην επιστημονική έρευνα.

Hervé Georgelin, Η Σμύρνη σε κλοιό πολέμου (1914-1922), μετάφραση από τα γαλλικά: Ιωάννης Σ. Παπαχρήστου, Ηρόδοτος, Αθήνα 2023, 259 σελ. 

Στην ελληνική ιστοριογραφία η Σμύρνη είναι ένα μάλλον αγαπημένο θέμα. Παρ’ όλα αυτά, η νοσταλγία από την απώλειά της ή η ωραιοποίηση του παρελθόντος της μάς εμποδίζουν να δούμε τη Σμύρνη όπως ήταν πραγματικά. Αυτό το θολό τοπίο επιχειρεί να διαλευκάνει μέσω του βιβλίου του Η Σμύρνη σε κλοιό πολέμου (1914-1922) ο καθηγητής ιστορίας του Τμήματος Τουρκικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών, Hervé Georgelin.