Κριτικές

Βασίλης Παπαδόπουλος, Πριγκίπισσα Άννα. Από την Κωνσταντινούπολη στο Κίεβο, Ίκαρος, Αθήνα 2025. 

«Αδελφή του Βουλγαροκτόνου, πριγκίπισσα γεννημένη στην πορφύρα της Κωνσταντινούπολης, η Άννα αναγκάζεται να παντρευτεί τον ηγεμόνα του Κιέβου Βλαδίμηρο, υπό τον όρο να βαπτιστούν ορθόδοξοι χριστιανοί όλοι οι υπήκοοί του».  Η πριγκίπισσα Άννα θυσιάζει έναν έρωτα για μια πολιτική πράξη: για τον εκχριστιανισμό των Ρως. Με καμβά την ιστορική περίοδο, που αναπαριστά χάρη στη βαθιά γνώση των ιστορικών πηγών, ο πρέσβης και συγγραφέας Βασίλης Παπαδόπουλος στήνει έναν μυθιστορηματικό κόσμο γεμάτο πάθη, όπου όλα σταματούν μπρος στην πολιτική σκοπιμότητα. Φόντο, το φτωχό και παγωμένο Κίεβο, μιας άλλης εποχής, που πάντα του άξιζε μια καλύτερη τύχη – στην πόλη και τους κατοίκους της. Σε αυτούς του κατοίκους αφιερώνει το βιβλίο του ο συγγραφέας: «Στους Ουκρανούς που για τρίτη φορά στην ιστορία τους αγωνίζονται για το δικαίωμα να υπάρχουν». [ΤΒJ]

Λουίς Μπουνιουέλ, Η τελευταία μου πνοή, μετάφραση από τα γαλλικά: Θάνος Σαμαρτζής, Δώμα, Αθήνα 2024, 392 σελ.

Ο Λουίς Μπουνιουέλ (1900-1983), σπουδαίος σκηνοθέτης του κινηματογράφου με καταγωγή από την Ισπανία, έζησε τη μεγάλη περιπέτεια του εικοστού αιώνα από απόσταση. Απέναντι στον Φράνκο (απέναντι και στον στενό φίλο του τα νεανικά χρόνια, Σαλβαδόρ Νταλί), απέφυγε τη μαρξιστική στράτευση, όπως άλλωστε και κάθε στράτευση. Ο κινηματογραφικός αναρχισμός του οφείλεται πρωτίστως στα βιώματά του, φιλτραρισμένα μέσα από τον σουρεαλισμό. Η αυτοβιογραφία του, που επανακυκλοφορεί σε νέα μετάφραση, δίνει τα κλειδιά για να διαβάσει κανείς τη ζωή του – και ένα από τα κλειδιά αυτά οδηγεί στην πρόσληψη της θρησκευτικής λατρείας στην παιδική του ηλικία: το μυστήριο της σχέσης του με το θείο, που στον κινηματογράφο του ήταν στοιχείο ανατροπής, του υπαγόρευσε ουσιαστικά το σκοτεινό βάθος των αναζητήσεών του. [ΤΒJ]

Γιάννης Μανέτας, Τα δαρβινικά δεινά, Διόπτρα, Αθήνα 2025, 488 σελ.

Είναι ο άνθρωπος από τη φύση του κακός και εγωιστής ή καλός και αλτρουιστής; Το ερώτημα είναι παλιό, μπορεί οι ανά τους αιώνες στοχαστές να το έθεσαν με λιγότερο διαζευκτικούς όρους, όμως στην ουσία παραμένει ίδιο. Ο εκλεκτός συνάδελφος και καλός φίλος Γιάννης Μανέτας έγραψε δυο βιβλία πάνω στο θέμα και η θέση του είναι σαφής. Πρώτον, ο άνθρωπος είναι από τη φύση του καλός και αλτρουιστής. Αυτό, ισχυρίζεται, προκύπτει από την μακρά παλαιολιθική ιστορία μας. Δεύτερον, ο σημερινός άνθρωπος ζει κάτω από ένα καθεστώς που τον υποχρεώνει να συμπεριφέρεται ως κακός και εγωιστής. Αυτό, μας εξηγεί, ξεκίνησε με τη γεωργική επανάσταση και γιγαντώθηκε στις μέρες μας με την επικράτηση του καπιταλισμού. Στο παρόν σημείωμα θα αναφερθώ αποκλειστικά  στο δεύτερο βιβλίο.

Michael Frank, Εκατό Σάββατα. Η Στέλλα Λεβή κι η αναζήτηση ενός χαμένου κόσμου, μετάφραση από τα αγγλικά: Σπύρος Κουλούρης, Ίκαρος, Αθήνα 2025, 382 σελ.

Ονομάζεται Στέλλα Λεβή. Γεννήθηκε στη Ρόδο, πέρασε από το Άουσβιτς και επέζησε, έγινε πετυχημένη επιχειρηματίας στη Νέα Υόρκη. Ήδη το 1947, με εγχείρηση, αφαίρεσε από το χέρι της τον αριθμό που είχε στο στρατόπεδο. Όμως, έπειτα από μια επίσκεψη στο σπίτι της του συγγραφέα Μάικλ Φρανκ, δέχτηκε να του αφηγηθεί όλη της τη ζωή, από τα παιδικά της χρόνια μέχρι σήμερα. Για περισσότερα από έξι χρόνια, συναντιούνταν και μιλούσαν, κάθε Σάββατο.

Τζων Μπάνβιλ, Μοναδικότητες. Μυθιστόρημα, μετάφραση από τα αγγλικά: Τόνια Κοβαλένκο, Καστανιώτη, Αθήνα 2025, 384 σελ.

Στο τελευταίο μυθιστόρημά του, ο ιρλανδός συγγραφέας Τζων Μπάνβιλ (γενν. 1945) συγκεντρώνει χαρακτήρες από παλιότερα έργα του, οι οποίοι παρά τις συγκρούσεις τους προβάλλουν καθένας ξεχωριστά ως μοναδικότητα. Με αναφορά στον Λάιμπνιτς και την πολύ δημοφιλή ακόμα Μοναδολογία του, ο Μπάνβιλ καταθέτει ένα φιλοσοφικό μυθιστόρημα αξιοποιώντας όχι μόνο έναν πλούτο ιδεών και θεωριών, αλλά και τις φυσικές επιστήμες, σαν να φιλοδοξεί να τις επανεντάξει αφηγηματικά στον κορμό της φιλοσοφίας, όπου αρχικά υπήρχαν.

Γιάννης Ξούριας, Φύλλα βασιλικού, Gutenberg, Αθήνα 2025, 96 σελ.

Τα έντεκα νέα διηγήματα του Γιάννη Ξούρια σε βάζουν γρήγορα σε μιαν ατμόσφαιρα, σε εισάγουν σε έναν χωρόχρονο, σου συστήνουν κάποια πρόσωπα, σε κάνουν να τα αγαπήσεις αμέσως και, όταν ολοκληρώνονται, σε στενοχωρεί το γεγονός ότι έχουν ολοκληρωθεί και σου δημιουργούν την επιθυμία να επανέλθεις σε αυτά.

Γεώργιος Διον. Πουκαμισάς, Το Γεωπολιτισμικό Ανάπτυγμα των Ελλήνων, Δοκίμιο, Εκδόσεις Κασταλία, Αθήνα, 2025.

«Το γεωπολιτισμικό εύρος της Ελλάδος είναι συνάρτηση της ιστορίας της, στη διαχρονική συνέχεια του χώρου, της γλώσσας του ελληνικού κόσμου, της γεωγραφικής θέσης της στο σημείο συνάντησης τριών ηπείρων και της ιδιοσυστασίας της, από αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι σήμερα, παρ’ όλες τις ρήξεις και τις προσμείξεις», ισχυρίζεται ο Γεώργιος Πουκαμισάς. Πού έχει δίκιο, πού έχει άδικο και γιατί. [ΤΒJ]

Κατερίνη. Το παραμύθι της πόλης: Μια ξενάγηση στην Κατερίνη του 20ού αιώνα με τον φακό του Σάββα Τσιλιγκιρίδη (Σάτσι). Κείμενα: Αντώνης Κάλφας, Τεμέτερον, 2025, 64 σελ.

Είναι η Κατερίνη μια πόλη «γοητευτική»; Πότε; Σήμερα ή στην εποχή που την αποτυπώνει ο σπουδαίος Σάββας Τσιλιγκιρίδης – και καταχωρίζεται σε ένα λεύκωμα, όπου δημοσιεύονται οι φωτογραφίες του;

Gregor von Rezzori, Μια ερμίνα στο Τσέρνοπολ, μετάφραση από τα γερμανικά: Δέσποινα Κανελλοπούλου, Δώμα, Αθήνα 2025, 508 σελ.

Γεννημένος το 1914 και μεγαλωμένος στην Μπουκοβίνα, ο Γκρέγκορ Φον Ρετσόρι είναι, όπως οι περισσότερο γνωστοί στη χώρα μας Γιόζεφ Ροτ και Χέρμαν Μπροχ, ένας κεντροευρωπαίος συγγραφέας. Ζώντας την πτώση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων και τη μετέπειτα ευρωπαϊκή περιπέτεια, καταθέτει μυθιστορήματα που μοιάζουν με μαρτυρία μιας ταραγμένης εποχής. Το έργο του φωτίζει το ερώτημα, πώς η πολυπολιτισμικότητα της Αυτοκρατορίας γέννησε τη βαναυσότητα των πολέμων. [ΤΒJ]